مخازن ذخیره سازی، بخش مهمی از صنایع نفت، گاز و پتروشیمی هستند و نگهداری ایمن آنها برای جلوگیری از حوادث و آسیبهای احتمالی ضروری است. تعمیرات صحیح، رعایت نکات ایمنی و آمادهسازی مناسب مخزن، نقش مهمی در افزایش بهرهوری و حفاظت از نیروهای انسانی دارد. این راهنما به تشریح مراحل تعمیرات حین سرویس و از سرویس خارج کردن، نکات ایمنی و آمادهسازی مخزن میپردازد تا فرآیند تعمیرات با کمترین خطر و بیشترین کارایی انجام شود.
تعمیرات حین در سرویس بودن
وقتی مخزنی در سرویس قرار دارد و نیاز به انجام تعمیراتی بر روی آن میباشد، امکان یا عدم امکان تعمیر در حین سرویس همگی بستگی به نوع مخزن و نوع ماده ذخیره شده در آن دارد. این دسته تعمیرات را میتوان در دو حالت مورد بررسی قرار داد:
۱ – مخازن تحت فشار
اصولا محصولات ذخیره شده در مخازن تحت فشار از نوع سمی و اشتعالزا میباشند، لذا در اینگونه مخازن در حالیکه مخزن در حال سرویس میباشد، انجام هرگونه کار گرم بر روی قسمتهای مختلف ممنوع است. در مواردی خاص و با در نظر گرفتن موارد ایمنی امکان انجام برخی تعمیرات سرد وجود دارد. مثلا انجام کارهای سرد بر روی شیرها و یا ورودی و خروجیهای مخزن، در صورتیکه شیر ایمنی بر روی سقف یک مخزن سقف ثابت از set point یا نقطه تنظیم خارج شده باشد، بهرهبردار میبایست ابتدا شیر ورودی به آن را بطور کامل بسته و پس از حصول اطمینان از ایمنی کامل، شیر ایمنی را باز کرده و محل آن را با blind مسدود نماید و از اینکه هیچگونه نشتی در محل بوجود نیامده است، اطمینان حاصل نماید. آنگاه میتواند شیر ایمنی را برای تعمیرات به مکانیک یا کارگاه شیرآلات (valve shop) بفرستد. پس از انجام تعمیر و کالیبره کردن شیر ایمنی، مجددا آن را به محل منتقل کرده و در جای خود نصب میکنند.
۲- مخازن ذخیره سازی در فشار اتمسفریک
این نوع از مخازن بسته به نوع محصول ذخیره شده در آنها به سه دسته تقسیم بندی میگردند:
غیر قابل اشتعال و غیر سمی
تعمیرات در اینگونه مخازن بسیار آسان بوده و انجام هرگونه کار گرم و سرد جزئی پس از انجام بررسیهای لازم توسط بازرسیهای فنی و ایمنی و در صورت صدور مجوز قابل انجام است. از این نوع مواد میتوان به مخازن ذخیره سازی آب یا آب نمک رقیق اشاره نمود که حتی تماس مواد ذخیره شده در مخزن با نفر تعمیر کار نیز خطری ایجاد نمینماید.
غیر قابل اشتعال و سمی
از این دسته میتوان به مخازن کاستیک و موادی مشابه آن اشاره نمود. در اینگونه مخازن کارهای تعمیراتی جزئی به شرطی که به هیچ وجهی خطر تماس مواد ذخیره شده با شخص تعمیر کار وجود نداشته باشد، صورت میگیرد.
قابل اشتعال
هرگونه کار گرم بر روی این مخازن در حالیکه مخزن در حال سرویس باشد، ممنوع است. در مورد کارهای سرد نیز فقط میتوان به رفع عیوب جزئی اقدام نمود و برای شروع و اقدام به تعمیرات باید نفر تعمیرکار تمام مراحل ارائه شده در بخش ایمنی و نکات مهم ایمنی فردی را با دقت انجام دهد. در انتها باید کار انجام شده به تایید بازرسی فنی برسد.
از جمله تعمیرات جزئی که در این مخازن صورت میگیرد، میتوان به آچارکشی پیچ و مهرهها برای رفع نشتی دریچه ورود آدم اشاره نمود. گاهی اوقات ممکن است واشری بر روی یک manhole و یا نازل، نشتی کرده باشد و مواد مایع از درون مخزن به بیرون نشت نماید. در این صورت با توجه به نکاتی میتوان پیچها را آچارکشی کرد ولی باید دقت فراوان گردد. سفت کردن پیچها نباید تا حدی باشد که فشار در یک سمت بیشتر شده و سبب پاره شدن واشر گردد که در نتیجه نشتی افزایش پیدا کند. در صورتیکه با آچارکشی نشتی برطرف نشد شاید لازم باشد مخزن را خالی کرده و تعمیرات کلی تری صورت گیرد.
در هر حال در هنگام تعمیرات بر روی مخازن حاوی مواد اشتعالزا باید همیشه در محل کپسول آتش نشانی در دسترس باشد و در هنگام کارهایی چون آچارکشی و … باید دقت کافی شود تا از جرقه زدن جلوگیری به عمل آید.
از سرویس خارج کردن به منظور تحویل دادن به تعمیرات
قبل از شروع تعمیرات، باید مخزن به گونهای آماده شود که ایمنی نفرات و تجهیزات تضمین شود و خطرات ناشی از مواد ذخیره شده به حداقل برسد. اجرای مراحل زیر به ترتیب و با دقت بالا، احتمال وقوع حوادث و آسیبهای انسانی و مالی را به حداقل میرساند.
اقدامات اولیه و هماهنگیها
- موضوع به بخش یا واحدی که محصول از آنجا ارسال میشود، گزارش داده شده تا از ارسال محصول خودداری نمایند.
- باید با مسئولین واحدهای ایمنی، آتش نشانی، تعمیرات و ابزار دقیق، هماهنگی به عمل آید.
تخلیه محتویات مخزن
- کلیه محتویات مخزن را تا جایی که امکان دارد به وسیله پمپها و لولههای موجود خالی کنید.
- پس از تخلیه مخزن، تمام لولهها را غیر از لولههای تخلیه باز کرده و آنها را در خارج مخزن با صفحات کورکننده مسدود نمایید.
- در صورتیکه مخزن به سیستم حفاظت کاتدی مجهز میباشد، قبل از جدا کردن فلنجها ارتباط مخزن را با دستگاه محافظت کاتدی قطع کنید تا از ایجاد جرقه جلوگیری شود.
- پیچ و مهرههای دریچه آدم روِ جدار مخزن را به استثنای دو پیچ و مهره در هر دریچه، باز کنید.
ورود آب و آمادهسازی برای تمیزکاری
- جهت تسریع در خارج نمودن مواد باقی مانده در ته مخزن، میتوانید به وسیله لوله آبکشی و یا لولههای پر کردن، به مخزن آب وارد نمایید.
- هرگز آب را از ارتفاع بالا بر روی سطح مایع نریزید. ریزش آب میتواند باعث ایجاد تخلیههای الکتریسیته ساکن شود.
- در صورت نیاز، میتوانید به کمک لولههای لاستیکی، آب را از دریچههای آدم رو به مخزن وارد نمایید.
- نکته مهم در این عملیات که لازم به ذکر است، اتصال قسمت فلزی سر لوله به بدنه مخزن میباشد.
مکنده هوا و ایمنی الکتریکی
- یکی از دریچههای آدم روِ سقف را باز کرده و یک دستگاه مکنده هوا که مجهز به سیم اتصال به زمین است در آنجا قرار دهید.
- اتصال به زمین به منظور جلوگیری از ایجاد الکتریسیته ساکن و جلوگیری از ایجاد انفجار در مخزن است. این کار را با حداقل نفرات انجام دهید. البته لازم است چند نفر در اطراف مخزن مراقب باشند تا در صورت بروز حادثه به کمک بشتابند.
- همواره در نظر داشته باشید در نقاطی که امکان بروز خطر وجود دارد از حداقل تعداد نفرات باید استفاده نمود تا در صورت بروز حادثه هم افراد کمتری دچار سانحه شوند و هم امکان کمکرسانی به آنها بیشتر میشود.
عملیات پرچینگ در مخازن سقف شناور
- در مخازن با سقف شناور، عملیات پرچینگ، با باز نمودن یکی از دریچههای کناری مخزن که زیر سقف شناور است انجام خواهد گرفت.
- برای پرجینگ بالای سقف شناور، یک نفر با ماسک وارد مخزن شده و دریچه سقف شناور را باز مینماید.
رعایت ایمنی نفرات
- لازم به ذکر است، اشخاصی که از پلههای مخزن بالا یا پایین میروند، باید دستکش خود را در آورده و با گرفتن قسمتهای فلزی، اتصال بدن خود را با زمین برقرار کرده تا از ایجاد الکتریسیته ساکن جلوگیری شود.
- زمانی که دستگاه مکنده هوا را در جای خود قرار دادید، همه افراد را از روی سقف مخزن و از داخل سد خاکی دور کرده و سپس دستگاه را بکار بیاندازید.
- پس از گذشت ۱۵ دقیقه، کارکنان میتوانند وارد سد خاکی شوند. دلیل دور شدن افراد از مخزن به خاطر امکان بروز مسمومیت در اثر خروج بخار از مخزن و همچنین امکان بروز انفجار میباشد.
آزمایش گاز و تهویه
- قبل از اینکه مخزن عاری از گاز اعلام شود، مادامی که دستگاه مکنده هوا کار میکند؛ هیچکس مجاز نیست بالای سقف مخزن برود.
- دریچههای آدم روِ جدار مخزن را باز کنید.
- تهویه مخزن را تا زمانی ادامه دهید که مقدار گاز قابل اشتعال در آن کمتر از ۲۰ درصد حداقل مخلوط قابل انفجار گردد. به طور مثال اگر حداقل میزان قابل انفجار پروپان در هوا ۴۰ درصد باشد، میزان گاز موجود در مخزن نباید از ۲۰ درصد این مقدار یعنی ۸ درصد بالاتر باشد.
- عمل تهویه را ادامه داده و همزمان شروع به زیر و رو نمودن لجنهای کف مخزن به وسیله آب فشار قوی نمایید.
- دقت کنید سر لوله آب، اتصال به زمین داشته باشد.
- آب را به وسیله تلمبه خارج کرده و یا بگذارید از یکی از سوراخها به خارج جریان پیدا کند.
- در مخازن با سقف شناور، سقف را در ارتفاعی باید ثابت نگه داشت که در صورت نیاز، یک نفر بتواند وارد بخش زیرین سقف شناور شده و اقدام به تمیزکاری و یا تعمیر نماید.
اجازه ورود تعمیرکار
- قبل از اینکه اجازه ورود به مخزن صادر شود، باید از تمام محلهای باز شده و سقف مخزن، آزمایش گاز به عمل آورده شود.
- زمانی به نفر تعمیرکار بدون استفاده از ماسک اکسیژن، اجازه ورود به مخزن برای کار سرد داده میشود که اولا؛ میزان گازهای قابل اشتعال در مخزن از ۲۰ درصد حداقل مخلوط قابل اشتعال کمتر باشد. ثانیا؛ تمام لولههای متصل به مخزن به وسیله صفحات کور کننده مسدود شده باشد.
کار گرم با بخار آب
- در صورتی که قرار است کار گرم در بیرون مخزن انجام گیرد، جریان بخار آب را از یکی از دریچههای آدم رو، به داخل مخزن باز کنید.
- زمانی اجازه کار داده میشود که از تمام دریچههای مخزن بخار آب بیرون بیاید.
نکات پایانی
- حد اقدامات مورد نیاز در ابتدای کار شناخته شود.
- سرویس خارج کردن مخزن در همه شرایط یکسان نیست.
- مقدمات تعمیر ساده بر جداره مخزن با تعمیر اساسی سقف شناور متفاوت است.
- تا حد امکان تعداد دفعات سرویس خارج کردن مخزن کمتر شود.
- در هنگام تعمیر، بخشهای دیگر مانند برق و ابزار دقیق نیز بررسی شوند تا مشکلات احتمالی کاهش یابد.
